Όσοι από εμάς είχαμε περάσει στο στάδιο της ενηλικίωσης στις δύο τελευταίες δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα, έχουμε αποθηκεύσει στην ψυχή και το μυαλό μας αρκετές εμπειρίες, για να μπορούμε σήμερα να κρίνουμε και κυρίως να συγκρίνουμε δύο διαφορετικούς κόσμους, αυτόν στη δύση του 20ου αιώνα και αυτόν στο κατώφλι του 21ου. Στην παιδική ηλικία μας ενδιαφέρει κυρίως να ζήσουμε τη ζωή μας και όχι να τη φιλοσοφήσουμε∙ η φιλοσοφία είναι μάλλον επιλογή για ενήλικες, αν φυσικά τη δωρίσουν σε κάποιους η σύνεση και η πείρα. Θυμάμαι τη μαθητική μου ζωή σε δύο φάσεις, πριν και μετά την απαγόρευση του ξύλου και της σωματικής τιμωρίας. Κάποτε το διυλίζω ως θέμα: πώς το βίωνα τότε, πώς το διαχειρίστηκα και το αξιολόγησα αργότερα, πώς θα το αντιμετώπιζα σήμερα… Συνήθως ξεχνάμε τα άσχημα ή, ακριβέστερα, τα απωθούμε, κατά τον Φρόιντ. Το να έχεις «φάει» και κάποια «χαστουκάκια» δεν είναι πια και η συντέλεια του κόσμου…
Δεν επιθυμώ να αναφερθώ στις μεγάλες κατακτήσεις της ελευθερίας και της δημοκρατίας κατά τα τέλη του προηγούμενου αιώνα… Φέρνω πολλές φορές στη μνήμη μου τη νομοθετική κατοχύρωση της ισότητας των φύλων στη χώρα μας, την κατάργηση της θανατικής ποινής στο σύνταγμά μας και άλλες μεγάλες νίκες της μεταπολεμικής δημοκρατίας στην Ελλάδα και την Ευρώπη… Η ανησυχία ωστόσο να δεις πού μπορούν να οδηγήσουν οι μεγάλες κατακτήσεις του πολιτισμού και ποια κατεύθυνση μπορούν να πάρουν στο μέλλον είναι για μένα ιδιαίτερα έντονη. Σήμερα, οι κοινωνιολόγοι μιλούν γι’ αυτές αξιοποιώντας το «μετά»∙ μεταδημοκρατία για παράδειγμα… Μακάρι να αντέξουν στη λεηλασία των καιρών όσα τρόπαια του πολιτισμού βοήθησαν και βοηθούν να ζούμε ως άνθρωποι καλύτερα, αξιότερα, ανθρωπινότερα! Θα εστιάσω στους τύπους και στα σχήματα! Έζησα τη φαντασίωση της απελευθέρωσης από αυτούς, ιδίως μετά το 1980, και μου φαινόταν σαν ένα θαύμα. Η απαξίωση των σχημάτων και των τύπων έγινε τότε συνώνυμο της φιλελεύθερης κοινωνίας.
Οι δάσκαλοι δεν όφειλαν να είναι αυστηροί και ανέκφραστοι∙ άρχισαν να γλυκαίνουν, να γίνονται πιο ανθρώπινοι… Οι γονείς, κυρίως οι μπαμπάδες, πιο εκδηλωτικοί στα συναισθήματά τους, οι πολιτικοί υπέκυψαν στη σαγήνη της αυθεντικότητας∙ έδειχναν πιο καθημερινοί. Όλα τα συντηρητικά περιβάλλοντα τυποποιημένης ηθικής και θεσμικής ακαμψίας άρχισαν να αποδυναμώνονται και οι άνθρωποι επιλέγουν να ζουν με περισσότερη «ειλικρίνεια» στις σχέσεις τους. Προβληματίζομαι, όμως, τώρα, καθώς βλέπω σε έξαρση «χύμα» συμπεριφορές και υποψιάζομαι μήπως πολλά από τα «αφύσικα» και «τερατώδη», από τις αρρυθμίες που ζούμε σήμερα έχουν προκύψει και από την απαξίωση των τύπων: γονείς να μην έχουμε τον έλεγχο των παιδιών μας, με τα παιδιά να ρυθμίζουν το παιχνίδι των σχέσεων∙ δάσκαλοι να απαξιώνονται και να ακυρώνεται το έργο τους∙ πολιτικοί να υβρίζονται μεταξύ τους δημοσίως∙ επώνυμα πρόσωπα κύρους να φέρονται σαν κακομαθημένα παιδιά∙ η εφηβική βία να έχει μετατραπεί σε οργανωμένο έγκλημα και ό,τι πιο αφύσικο και διαστροφικό να το ζούμε σε όλο του το «μεγαλείο».
Η νοσταλγία του παρελθόντος είναι μια προσφιλής τακτική διαφυγής από την απογοήτευση του κόσμου που μας περιβάλλει, αλλά δεν αποτελεί ασφαλή λύση για την αντιμετώπιση των αρρυθμιών στη ζωή μας… Δεν μπορείς ωστόσο να αποδεχτείς εύκολα ότι σήμερα η ειλικρίνεια ταυτίζεται συχνά με την ωμότητα και δεν γίνεται να απορρίψεις ότι οι άνθρωποι πρέπει να τηρούμε και τους τύπους∙ όχι βέβαια για τους τύπους αλλά χάριν της ουσίας, η οποία χάνεται πολλές φορές χωρίς αυτούς… Δυσκολεύομαι να παραδεχτώ ότι όλοι οι τύποι και οι θεσμοί είναι προσχήματα και ψέματα. Αντίθετα, πολλοί χτίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις σε βάσεις και αρχές που, αν λείψουν, αυτές καταρρέουν∙ φτάνουμε στην άλλη πλευρά, στην ισοπέδωση και στην κατάλυση των σταθερών∙ καθίσταται αδύνατη η λειτουργία της κοινωνικής ζωής, ανέφικτη η οργάνωση μιας κοινωνίας ελεύθερων ανθρώπων.
Παραδέχομαι πως δεν θα μου δώσει και πολλά πράγματα ο δάσκαλος, όταν τον φοβάμαι και του δείχνω υποκριτικό σεβασμό, αλλά δεν έχω να κερδίσω και κάτι από έναν δάσκαλο που τον απαξιώνω ως παιδαγωγό και ασεβώ προκλητικά απέναντί του! Δε γίνεται να είναι στήριγμά μου ο γονιός που δεν τον εμπιστεύομαι και φοβάμαι να μοιραστώ τις μύχιες αγωνίες μου ως παιδί αλλά ελάχιστα θα μπορέσει να προσφέρει και ο γονιός που τρέμει να χαλάσει το χατίρι του παιδιού του, για να μην το δυσαρεστήσει… Επικίνδυνος ο πολιτικός που κρατά τα σχήματα και φαίνεται άκαμπτος, χωρίς να είναι ειλικρινής στις προθέσεις του και ενάρετος στις αποφάσεις του, αλλά το ίδιο τρομακτικός είναι και εκείνος που δεν τιθασεύει τον θυμό του, υποτιμά ως «νάρκισσος» τα θεσμικά τελετουργικά, σπέρνει με τη στάση του διχασμό, φανατίζει και καταλύει τις δημοκρατικές αξίες. Επιτρέψτε μου, χωρίς καμιά πολιτική συμπάθεια ή αντιπάθεια, να σας θυμίσω τη φιγούρα της Γερμανίδας Καγκελαρίου Μέρκελ: απόλυτος έλεγχος των συναισθημάτων, ανέκφραστο και ψυχρό βλέμμα… Δε θα προτείνω τη σύγκρισή της με αντίστοιχους σημερινούς ηγέτες, ακόμη και στην Ευρώπη, διότι θα καταλήξουμε αναπόφευκτα σε διαπιστώσεις περί γελοιότητας...
Ναι, οι τύποι και τα σχήματα δεν μπορούν να μας δώσουν λύσεις, να φέρουν την ισορροπία, την αίσθηση ελευθερίας, ειδικά στο σύγχρονο πλαίσιο ζωής, που οι άνθρωποι ξέρουν τα πάντα από πολλές πηγές… Κάποτε μάλιστα φαίνονται τόσο μετέωρα που μας προκαλούν θυμηδία, αλλά δεν μπορούμε να τα ακυρώνουμε συλλήβδην∙ δημιουργείται έτσι ένας απέραντος «χυλός», ένας κόσμος στον οποίο δεν μπορούμε να βρούμε κάποιο νόημα και συνήθως σ’ αυτές τις συνθήκες αρχίζουμε να φλερτάρουμε με επικίνδυνα πράγματα, ακόμη και με τον αυταρχισμό και τον ολοκληρωτισμό! Δεν είναι τυχαία, νομίζω, η άνοδος των ακραίων ιδεολογιών στην Ευρώπη κατά τις τελευταίες δεκαετίες∙ έχει συμβάλει, ως έναν βαθμό υποψιάζομαι, και η ανοίκεια απομυθοποίηση των τύπων, την οποία εκμεταλλεύτηκαν οι εμπνευστές τους, υποσχόμενοι επικίνδυνα αντίβαρα.
Ευτυχώς που ζούμε σε μια χώρα με πλούσια και κυρίως συνεχόμενη παράδοση. Νιώθω μεγάλη τύχη όταν, για όλες μου τις υπαρξιακές ή άλλες ανησυχίες, βρίσκω έναν έξυπνο και χαριτωμένο μύθο να παρηγορηθώ: ο Δαίδαλος έφτιαξε τα φτερά του Ικάρου από κερί και πούπουλα, για να μην πετάει ο Ίκαρος ούτε πολύ ψηλά και λιώσουν τα φτερά του από τη ζέστη, ούτε πολύ χαμηλά και λυθούν από την υγρασία της θάλασσας. Ο Ίκαρος πέταξε ψηλά και γι’ αυτό έχασε τη ζωή του! Έτσι και οι άνθρωποι∙ όταν πετύχουμε μεγάλες διακρίσεις στον πολιτισμό, εδραιώσουμε αξίες, κατοχυρώσουμε ελευθερίες και δικαιώματα, πρέπει να είμαστε συνετοί∙ ούτε πολύ ψηλά ούτε πολύ χαμηλά στις διαθέσεις και στις προσδοκίες μας∙ να διασώζουμε ό,τι μας βοηθά να πετάξουμε με ασφάλεια πάνω από την πιο όμορφη θάλασσα, αυτή της ελευθερίας…
* ο Ηλίας Π. Φερεντίνος είναι φιλόλογος – συγγραφέας
Βιβλιογραφία:
- Άρτουρ Σνίτσλερ, Απελευθέρωση
- Έριχ Φρομ, Να έχεις ή να είσαι
- Συλλογικό, Η Αριστερά και ο Ίψεν, εκδόσεις Τόπος
[Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 102 του περιοδικού]